رسمي مذهب ( ويا مدافعان مذهب رسمي ) با كنكاشهاى عقلي پيرامون عقايد ديني ، از يكسو مسلمانانى ناآگاه يا سست اعتقاد را ببار آورد واز سوى ديگر حوزهء دخالت دين را از همهء ابعاد حيات انساني به محدودهء ارائهء قوانين ديني تنزّل داد . « 1 » يادآورى اين نكته نيز بجاست كه رويدادهاى اجتماعي وشرايط حاكم سياسي در تشديد اين مخالفتها نقش بسزا داشت ، همچنانكه رشد مناظرات ومجادلات كلامي هم به شرايط اجتماعي ، حوادث تاريخي وگرايشهاى سياسي كاملا وابسته بود . « 2 » ه - قرآن با صراحت از پيروان خود مىخواهد كه عقايد خويش را پيوسته بازشناسى كنند واز تقليد كوركورانه ، پذيرش بدون دليل مطالب اعتقادي وسرسپردن خوش‌بينانه به أفكار متداول زمانه بپرهيزند . « 3 » پيامبر گرامى اسلام - صلّى اللّه عليه وآله - دعوت خويش را بر أساس بصيرت قرار داده واعلام مىنمايد كه من وپذيرندگان دين من ، همه بر اين روش پيش مىرويم . « 4 » امامان معصوم - سلام اللّه عليهم - نيز كه جانشينان آن حضرت وبيانگران حقايق قرآني بوده ورسالت هدايت امّت را بر دوش مىكشيدند ، همين شيوه را استمرار بخشيدند ودر روزگارى كه كمتر به مباحث اعتقادي توجّه مىشد ، با عرضهء عقايد ديني به صورت برهاني به پاسدارى از حريم آخرين دين پرداختند . مناظرات اين برگزيدگان الهى با پيروان ساير أديان يا فرق ، ودفاع استدلالي از معارف دين در برابر شكّاكان ومخالفان بهترين گواه بر ارج‌گذارى ايشان نسبت به تحقيق پيرامون مسائل اعتقادي وفكرى مىباشد . « 5 » سخنان گهربار أمير مؤمنان عليه السّلام در ابعاد

--> ( 1 ) - ودريغا كه اين فاجعهء غم‌انگيز به حوزه‌هاى شيعي نيز راه يافت وعدم آشنايى يا برخورد ناصواب با متون روايى سبب شد كه برخى از دين‌باوران براي پرداختن به مسائل فكرى وعقلانى بسراغ ديگران روند ! ونيز بايد دانست كه ميان فقه اماميه وفقه مذاهب أهل سنّت از نظر مباني استنباط ، ميزان كارآيى وپاسخگويى به نيازهاى جوامع انساني ، سير تاريخي وركود ورشد آن در مقاطع گوناگون تفاوتهاى اساسى وجود دارد . براي آشنايى با اين مباحث وعلل نارسايى فقه أهل سنّت وبازنگريهايى كه دانشمندان قرون أخير در اين زمينه داشته‌اند ، به سلسله مقالات آقاى محمّد إبراهيم جنّاتى در نشريهء كيهان انديشه رجوع شود . ( 2 ) - ر . ك . تاريخ علم كلام / 8 - 15 + فرهنگ ومعارف اسلامى 4 / 38 - 42 . ( 3 ) - براي نمونه به آيات : 104 مائده ، 28 أعراف ، 53 أنبياء ، 78 يونس ، 74 شعراء ، 21 لقمان ، 22 و 23 زخرف ، 67 احزاب ، 36 اسراء ، 148 انعام ، 89 طه ، 10 ملك ، 43 عنكبوت وآياتي كه به تعقّل وتفكر فرا خوانده‌اند ، رجوع شود . ( 4 ) - يوسف / 108 : « قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ ، أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي » . ( 5 ) - بسيارى از اين مناظرات در كتاب شريف احتجاج تأليف أبو منصور أحمد بن علي بن أبي طالب طبرسى ( متوفّى بسال 588 ) وجامع حديثي بحار الأنوار جلد نهم ودهم ( از چاپ حروفى جديد ) گردآورى شده است .